Zdrowie mózgu równie ważne co serca. Jak je chronić?

Zdrowie mózgu wymaga takiej samej uwagi i profilaktyki jak zdrowie serca i układu krążenia — to przekonanie przyświeca działaniom neurологów, kardiologów i onkologów w Polsce. Choroby mózgu należą do największych współczesnych wyzwań medycznych i społecznych, szczególnie że żyjemy coraz dłużej, a wiek pozostaje głównym czynnikiem ryzyka wielu schorzeń neurologicznych.

Dlaczego profilaktyka mózgu jest ignorowana?

Problem jest poważny: Polska wydaje zaledwie 1,7% budżetu zdrowotnego na profilaktykę, podczas gdy średnia unijna wynosi 4%. W przeliczeniu na mieszkańca to różnica między 22 eurami w Polsce a 202 eurami w krajach Unii Europejskiej. Konsekwencje są dramatyczne — liczba zgonów możliwych do uniknięcia jest w Polsce o ponad 60% wyższa niż średnia unijna.

Ta dysproporcja wynika częściowo z błędnego myślenia o profilaktyce jako o koscie, a nie inwestycji. Prof. Halina Sienkiewicz-Jarosz, prezes elekt Polskiego Towarzystwa Neurologicznego, podkreśla, że profilaktyka to inwestycja w dłuższe życie Polaków w zdrowiu, lepszą jakość życia i większą samodzielność społeczeństwa.

Choroby mózgu, które możemy zapobiec

Do głównych schorzeń neurologicznych, na które wpływają modyfikowalne czynniki ryzyka, należą:

• Udar mózgu — stan nagły wymagający natychmiastowego leczenia
• Otępienie i choroba Alzheimera — można zapobiec lub opóźnić w około 45% przypadków
• Choroba Parkinsona — wymaga wieloaspektowej profilaktyki
• Padaczka — szczególnie u osób starszych, gdzie w ponad 50% przypadków przyczyna jest związana z chorobami naczyniowymi

10-tka zdrowia: wspólne zasady dla mózgu, serca i raka

W maju 2026 roku prezesi Polskiego Towarzystwa Neurologicznego, Polskiego Towarzystwa Kardiologicznego i Polskiego Towarzystwa Onkologicznego podpisali wspólne stanowisko o wzmocnieniu profilaktyki. Stworzyła ono “10-tkę zdrowia” — zestaw zasad wspólnych dla ochrony mózgu, serca i zmniejszenia ryzyka onkologicznego:

Zasada	Znaczenie dla zdrowia mózgu
Kontrola ciśnienia tętniczego	Zmniejsza ryzyko udaru mózgu i zaburzeń poznawczych
Kontrola cholesterolu	Chroni naczynia mózgowe
Kontrola glukozy	Zapobiega zaburzeniom metabolicznym wpływającym na mózg
Regularna aktywność fizyczna	Wspiera funkcje poznawcze i rezerwę mózgową
Zdrowa dieta (warzywa, owoce, produkty pełnoziarniste, ryby)	Dostarcza antyoksydantów i chroni naczynia
Odpowiednia ilość snu	Niezbędna dla konsolidacji pamięci i oczyszczania mózgu
Rezygnacja z tytoniu i alkoholu	Eliminuje toksyny uszkadzające neurony
Aktywność intelektualna (nauka, czytanie, nowe umiejętności)	Buduje rezerwę poznawczą
Aktywność społeczna	Wspiera funkcje poznawcze i zdrowię psychiczne
Ograniczanie przewlekłego stresu	Chroni przed uszkodzeniami neurochemicznymi

Co to oznacza dla ciebie?

Te zasady nie są nowością, ale ich konsekwentne stosowanie zmienia życie. Naukowcy szacują, że poprzez ograniczanie modyfikowalnych czynników ryzyka można zapobiec lub opóźnić pojawienie się objawów otępienia nawet w około 45% przypadków na świecie. To oznacza, że prawie połowa przypadków otępienia to nie wyrok genetyczny, lecz konsekwencja naszych codziennych wyborów.

Nauka języka obcego, czytanie książek, rozwijanie zainteresowań i utrzymywanie relacji z innymi ludźmi mają konkretny efekt biologiczny — budują tzw. rezerwę poznawczą, która pozwala mózgowi dłużej zachować sprawność nawet w obecności zmian patologicznych.

Czy można zapobiec wszystkim chorobom neurologicznym?

Nie. W przypadku schorzeń takich jak choroba Parkinsona, stwardnienie rozsiane czy padaczki genetyczne i o nieustalonej przyczynie nie dysponujemy obecnie swoistymi metodami profilaktyki. Jednak nawet w tych przypadkach zdrowy styl życia ma znaczenie — wspiera funkcjonowanie mózgu, pozwala dłużej zachować sprawność, poprawia jakość życia i wspiera efekty leczenia.

Edukacja zdrowotna od najmłodszych lat

Prof. Sienkiewicz-Jarosz podkreśla, że edukacja zdrowotna nie powinna być traktowana jako dodatek. Bardzo ważna jest wiedza nie tylko o profilaktyce, ale też o podstawowych objawach chorób, co pozwala na ich wczesne rozpoznanie i wdrożenie leczenia.

Szczególnie ważne jest rozpoznanie objawów udaru mózgu, bo jest to stan nagły wymagający natychmiastowego wezwania pomocy — tak samo jak zawał serca. Szybka reakcja może uratować zdrowie, a nawet życie pacjenta. Dlatego podstawowa wiedza o profilaktyce, objawach alarmowych i zasadach postępowania w sytuacji zagrożenia zdrowia powinna być przekazywana już od najmłodszych lat.

Kiedy zacząć dbać o zdrowie mózgu?

Nigdy nie jest ani za wcześnie, ani za późno. Choroby neurologiczne, choroby układu krążenia i nowotwory odpowiadają za znaczną część zgonów, niepełnosprawności oraz utraconych lat życia w zdrowiu. Jednocześnie ich najważniejsze czynniki ryzyka są w znacznej części wspólne i modyfikowalne.

To oznacza, że decyzje podjęte dzisiaj — czy będziesz regularnie ćwiczyć, czy będziesz jeść warzywa, czy będziesz rozwijać intelektualnie — mają bezpośredni wpływ na to, jak będzie funkcjonować twój mózg za 20, 30 czy 40 lat. Polska medycyna dysponuje coraz lepszymi narzędziami do rozpoznawania i leczenia chorób neurologicznych, ale największą moc mamy my sami — poprzez codzienne decyzje i warunki, w których żyjemy, pracujemy i starzejemy się.