Polacy omijają bezpłatne badania profilaktyczne. Jak to zmienia się w 2026?

Polskie programy bezpłatnej profilaktyki nowotworów dysponują wolnymi terminami, ale pacjenci nie korzystają z możliwości. Frekwencja w badaniach przesiewowych pozostaje na poziomie zaledwie kilkunastu procent, podczas gdy Światowa Organizacja Zdrowia szacuje, że prawidłowa profilaktyka mogłaby zapobiec 30–50 proc. przypadków nowotworów.

Jak wygląda obecna frekwencja?

Dane pokazują znaczące różnice między poszczególnymi programami. Na mammografię, czyli badanie piersi, zgłasza się 20–25 proc. uprawnionych kobiet. Sytuacja jest jeszcze gorsza w przypadku profilaktyki raka szyjki macicy — tutaj frekwencja wynosi zaledwie 12–15 proc. Badania jelita grubego odbywają się u 15,9 proc. uprawnionych osób (dane z pierwszego kwartału 2026 roku).

Te liczby stanowią wyraźny sygnał, że mimo dostępności i bezpłatności, znaczna część Polaków nie korzysta z możliwości wczesnego wykrywania chorób nowotworowych. Tymczasem na 90 dni dostępnych jest 384 tys. terminów na mammografię oraz 445 tys. na test HPV HR.

Kto powinien się zgłosić?

Programy profilaktyki są skierowane do konkretnych grup wiekowych:

• Mammografia: kobiety w wieku 45–74 lat
• Test HPV HR: kobiety w wieku 25–64 lat
• Badania jelita grubego: osoby w wieku 50–65 lat, a także osoby poniżej 40 lat, jeśli w rodzinie występowały przypadki tego nowotworu

Szacuje się, że z programu jelita grubego mogłoby skorzystać około 8 mln Polaków. Rocznie raka jelita grubego rozpoznaje się u około 18 tys. osób w Polsce.

Kluczowa informacja dla pacjentów: aby wziąć udział w badaniach przesiewowych, wystarczy być ubezpieczonym w NFZ i spełniać kryterium wieku. Nie jest wymagane skierowanie od lekarza.

Przełom w diagnostyce szyjki macicy

Od 1 sierpnia 2026 roku w programie profilaktyki raka szyjki macicy dochodzi do istotnej zmiany. Test HPV HR (test na wirusy brodawczaka ludzkiego wysokiego ryzyka) zastępuje tradycyjną cytologię jako podstawowe badanie przesiewowe.

Podczas pilotażu przeprowadzonego na grupie 33 tys. kobiet wykazano, że test HPV HR jest dwukrotnie skuteczniejszy w wykrywaniu zagrożeń niż cytologia. Ta zmiana ma znaczenie dla miliardów kobiet na całym świecie — test HPV HR to standard, który już wdrożyły zaawansowane systemy zdrowotne.

Profilaktyka jelita grubego — ogromny potencjał

Badania przesiewowe jelita grubego mogą zapobiec rozwojowi nowotworu w 60–90 proc. przypadków. Mimo tego potencjału, frekwencja pozostaje niska. Program dostępny jest dla osób w wieku 50–65 lat, a także dla młodszych z dodatkowymi wskazaniami rodzinnymi.

Nowy program: wczesne wykrywanie raka płuca

Od października 2026 roku rusza program wczesnego wykrywania raka płuca (NDTK). To znaczące rozszerzenie oferty profilaktycznej w Polsce.

Program opiera się na doświadczeniach pilotażu przeprowadzonego w latach 2021–2023, w którym wykonano 39 tys. badań. W wyniku pilotażu wykryto 330 przypadków raka płuca, a 219 pacjentów zakwalifikowano do leczenia operacyjnego. To pokazuje, że wczesne wykrywanie otwiera możliwość terapii dla znacznej części pacjentów.

Dla kontekstu: w 2023 roku w Polsce rozpoznano 21 045 nowych przypadków raka płuca, a liczba zgonów wyniosła 22 155. Rak płuca odpowiada za 25,4 proc. zgonów nowotworowych u mężczyzn i 18,6 proc. u kobiet.

Co to oznacza dla Ciebie

Polska ma dostęp do nowoczesnych, bezpłatnych programów profilaktyki nowotworowej, które stopniowo się rozszerzają. Jednak ich skuteczność zależy od tego, czy pacjenci z nich skorzystają. Niska frekwencja oznacza, że nowotwory są wykrywane na zaawansowanych etapach, co wpływa na wyniki leczenia i przeżywalność.

Jeśli jesteś w odpowiedniej grupie wiekowej, warto potraktować badania przesiewowe priorytetowo. Wczesne wykrycie choroby nowotworowej w zdecydowanej większości przypadków daje znacznie lepsze szanse na wyleczenie. Dostępne terminy i brak konieczności skierowania to praktyczne ułatwienia — wystarczy podjąć decyzję i się zgłosić.