NIK o próbkach genetycznych: dokąd trafiają dane polskich pacjentów?
NIK sprawdziła, jak polskie laboratoria genetyczne przekazują próbki i dane pacjentów firmom zagranicznym. Wyniki pokazują luki w nadzorze i prawie.
Najwyższa Izba Kontroli (NIK) sprawdziła, w jaki sposób polskie laboratoria genetyczne przekazują próbki biologiczne i dane pacjentów zagranicznym podmiotom, a jej ustalenia wskazują na poważne luki w nadzorze nad tym procesem.
Co ustaliła NIK w kontroli laboratoriów genetycznych?
Kontrola objęła Ministerstwo Zdrowia oraz 13 podmiotów leczniczych, które wykonują badania finansowane przez Narodowy Fundusz Zdrowia. Obejmowała lata 2022–2025. Wyniki opublikowano 22 października 2026 r.
Kluczowe liczby kontroli
| Obszar | Dane z kontroli |
|---|---|
| Podmioty objęte kontrolą | Ministerstwo Zdrowia i 13 podmiotów leczniczych |
| Okres kontroli | 2022–2025 |
| Finansowanie badań | Narodowy Fundusz Zdrowia |
| Zlecenia firmie z Niemiec (INNGEN) | 337 badań WES, okres 2023–2025 |
| Decyzje prezesa NFZ dot. badań za granicą | 86, okres 01.2022–30.09.2025 |
| Liczba badań za granicą wg NIK | wielokrotnie większa niż liczba decyzji NFZ |
Najbardziej jaskrawym przykładem jest INNGEN Laboratorium Badań Genetycznych, które zleciło niemieckiej firmie 337 badań sekwencjonowania egzomu (WES). Zlecenia realizowano w latach 2023–2025. Niemiecka firma nie została jednak zgłoszona w wykazie podwykonawców NFZ, a Lubelski Oddział Wojewódzki NFZ rozliczał umowę z INNGEN.
Czy pacjenci wiedzą, że ich materiał wyjeżdża za granicę?
Według ustaleń NIK materiał genetyczny bywa przekazywany za granicę bez wiedzy i zgody osób, których dotyczy. W kontrolowanych placówkach stosowano formularze pisemnej zgody, jednak – jak zwraca uwagę konsultantka krajowa – sam formularz nie gwarantuje wysokich standardów ochrony danych.
Dlaczego państwo nie zna skali zjawiska?
Państwo nie dysponuje pełnymi danymi o skali przekazywania próbek za granicę. Raport NIK nie podaje liczby osób, których materiał wysłano bez ich wiedzy. Brak tych informacji oznacza, że nie da się dziś precyzyjnie ocenić, ilu polskich pacjentów dotyczy problem.
Co dzieje się z danymi po wysłaniu próbki?
Zagraniczne laboratoria mogą tworzyć własne bazy danych na podstawie przekazanego materiału – zwraca na to uwagę konsultantka krajowa. Według tej samej relacji pojawiają się także żądania opłat za dostęp do danych ze zleceń odpłatnych. Oznacza to, że pacjent może utracić realną kontrolę nad informacjami, które są w jego genomie.
Warto przypomnieć dawne ostrzeżenia. Komitet Genetyki Człowieka i Patologii Molekularnej PAN wydał w 2021 r. stanowisko dotyczące firm z Dalekiego Wschodu, co pokazuje, że problem jest znany środowisku naukowemu od kilku lat.
Jakie przepisy regulują diagnostykę genetyczną w Polsce?
Ministerstwo Zdrowia wskazuje, że obowiązek przestrzegania zasad daje kilka ustaw: o medycynie laboratoryjnej, o działalności leczniczej, o prawach pacjenta oraz RODO. NIK zwraca jednak uwagę, że obowiązujące przepisy nie regulują w sposób całościowy diagnostyki genetycznej ani obiegu materiału biologicznego.
RODO traktuje dane genetyczne jako szczególną kategorię danych osobowych, co oznacza wyższe wymogi ochrony. Przekazanie danych poza Europejski Obszar Gospodarczy (EOG) wymaga z kolei jednej z podstaw przewidzianych w RODO, czyli decyzji Komisji Europejskiej o odpowiednim poziomie ochrony albo odpowiednich zabezpieczeń. Niemiecka firma należy do EOG, więc w tym konkretnym przypadku wymogi są inne niż przy podmiotach spoza tego obszaru, jednak sam fakt przepływu tak wrażliwych danych wymaga nadzoru i jasnych zasad.
Co to oznacza dla pacjenta, który zleca badania genetyczne?
Dla czytelnika najważniejszy wniosek jest prozaiczny: zlecając badanie genetyczne, warto zapytać laboratorium wprost, czy część analiz wykonuje podwykonawca i w jakim kraju. Podpisując zgodę, dobrze sprawdzić, czy dokument precyzyjnie określa, co dzieje się z próbką po analizie, komu można ją przekazać i jak długo jest przechowywana. Pacjent ma prawo pytać o te kwestie, a rzetelna placówka powinna na nie odpowiedzieć bez trudu.
Z punktu widzenia systemu wynik kontroli pokazuje, że nadzór nad podwykonawcami i rozliczeniami z NFZ nie nadąża za skalą zjawiska. Różnica między liczbą decyzji prezesa NFZ (86) a szacunkami NIK sugeruje, że znaczna część zleceń nie przechodzi przez procedurę, która miałaby je kontrolować. Dopóki przepisy nie obejmą diagnostyki genetycznej w całości, ochrona danych będzie w dużej mierze zależeć od uczciwości i staranności samych laboratoriów.
Na podstawie: Gazeta Prawna. Tekst opracowany redakcyjnie.